Phụ nữ tự chủ kinh tế — với tôi, bài học ấy bắt đầu từ một đống củi và cây rìu năm tôi còn nhỏ. Đây là câu chuyện thật về chữ “tự” tôi muốn gửi những chị em đang chờ ai đó thay đổi để đời mình khá lên.
Hồi còn đi học, có một đống củi to chắn giữa sân nhà tôi.
Tôi nhờ bố chẻ. Bố ậm ừ: “Để tí bố làm cho.” Tôi chờ. Hai giờ chiều, rồi ba giờ, rồi bốn giờ — bố vẫn chưa động vào khúc củi nào, xong bỏ đi mua rượu. Tôi chờ thêm một lần nữa. Kết quả y hệt.
Sau hai lần ấy, tôi hiểu ra một điều mà không ai dạy tôi bằng lời: việc của mình, tự mình giải quyết. Từ đó tôi không nhờ bố việc gì nữa.
Cuối cùng, người cầm rìu bổ từng khúc củi ấy là tôi. Một mình.
Năm đó tôi 12 tuổi. Tôi chỉ nặng đúng 20kg. Gầy đến mức mọi người quanh nhà gọi tôi là “Còi” (mãi đến lúc học xong đại học tôi mới nặng 40kg). Một khúc củi so với một đứa trẻ cỡ đó là quá sức. Tôi chẻ theo cách của riêng mình: bổ dao rựa vào khúc gỗ trước. Rồi dùng búa gõ từ trên xuống cho nó tách dần ra. Chẻ từng chút một, không vội.
Nồi cám 100 lít và những bánh than tự tay đắp
Cũng quãng ấy, tôi tự nấu những nồi cám lợn cỡ 100 lít — loại nồi chuyên luộc bánh chưng. Dóm bếp lò xong, tôi đặt nồi lên. Nước vo gạo đã để dành từ trưa. Rau lợn băm sẵn và gạo cho lên trên. Chờ sôi thì rắc thêm cám gạo, khuấy đều tránh khê.
Rồi tôi múc từng gáo cám nóng ra các chậu to cho nguội bớt. Vừa để bê nồi xuống mà không bị bỏng. Vừa để lúc mang ra chuồng cho lợn ăn nhẹ tay hơn. Việc này nguy hiểm thật: trẻ con cạnh một nồi 100 lít đang sôi thì chỉ cần sơ sểnh là bỏng.
Ngoài củi và cám, tôi còn nhào than bùn đắp tường cho khô để dóm bếp. Ra máng múc từng xô bùn. Xách nước về nhào theo đúng tỷ lệ mẹ dặn. Rồi đắp thành từng bánh than lên tường.
Ban đầu tôi đắp bánh to. Sau mới nhận ra bánh to khó bẻ, dễ vỡ vụn. Tôi tự sửa: nặn bánh nhỏ vừa sức tay mình bẻ. Ở việc nào cũng vậy, tôi quan sát rồi tự cải tiến cho công đoạn sau dễ hơn.
Đống củi ấy chẻ xong từ mấy chục năm trước. Nhưng bài học của nó thì tôi mang theo cả đời, và hôm nay muốn kể cho bạn. Nhất là nếu bạn là phụ nữ và đang phải chờ đợi ai đó thay đổi để cuộc sống của mình khá lên:
Đừng đặt cuộc đời mình vào tay người khác.
Tuổi thơ dạy tôi chữ “tự” trước khi tôi hiểu nó
Tôi sinh năm 1989 ở Bắc Giang, trong một gia đình mà gánh nặng cơm áo dồn gần hết lên vai mẹ.
Mẹ tôi từng là kỹ sư điện, về làm ruộng. Ngày ngày mẹ trồng rau, cấy lúa, nuôi lợn gà, gánh rau ra chợ. Bố tôi là giáo viên, nhưng những năm ấy bố có nhiều cuộc rượu hơn những buổi đỡ đần mẹ. Mẹ không nói chuyện nhiều với bố nữa, và mẹ cũng không còn trông vọng gì vào chồng — bà tự chủ làm hết mọi việc nhà một mình. Tôi thương bố, và cũng từng buồn vì bố. Hai điều đó tồn tại song song trong một đứa trẻ.
Hai chị em ở nhà chờ mẹ, nhiều buổi chiều muộn nhớ mẹ đến muốn khóc — nhất là những hôm bố say rượu, chửi bới, đập phá càng khiến hai đứa trẻ sợ hãi. Nhưng tôi vẫn cố làm xong hết việc nhà trước khi mẹ về, để mẹ đỡ vất vả thêm một chút.
Lớp 3, tôi biết nấu cơm. Lớp 6, tôi ra chợ trông gánh rau cho mẹ. Đó là khởi đầu của gánh rau ế và bài học đắt giá mà tôi từng kể. Rồi đống củi. Rồi những nồi cám lợn, những bánh than bùn đắp tường.
Nhìn lại, tôi thấy rõ mẹ chính là người dạy tôi bài học tự chủ đầu tiên — không phải bằng lời, mà bằng cách bà sống: không trông vọng vào ai, tự mình làm hết.
Khát khao của con bé ấy chưa có tên gọi. Chỉ là một cảm giác âm ỉ mỗi lần nhìn mẹ: lớn lên, mình không muốn cuộc sống của mình phụ thuộc vào sự thay đổi của bất kỳ ai.
Sau này tôi mới biết đặt tên cho nó: tự chủ.
Kẻ thù không phải một con người — mà là một thói quen
Bạn để ý mà xem, trong rất nhiều gia đình có một kịch bản lặp đi lặp lại. Người phụ nữ chờ.
Chờ chồng đổi tính. Chờ con lớn. Chờ “qua giai đoạn này rồi tính”. Chờ một người nào đó, một điều gì đó ngoài mình thay đổi — rồi đời mình sẽ khác.
Tôi không dám phán xét ai, vì chính tôi cũng từng đứng trong kịch bản ấy. Những ngày đầu nhìn đống củi, tôi cũng chờ. Chờ bố giữ lời. Và mỗi ngày đống củi còn nguyên là một ngày tôi thấy mình bất lực thêm một chút.
Kẻ phản diện trong câu chuyện của tôi chưa bao giờ là bố. Kẻ phản diện là thói quen trông chờ — thứ ăn mòn người phụ nữ êm ái hơn bất cứ biến cố nào, vì nó luôn mặc áo của hy vọng.
Biến cố thì hiếm. Còn trông chờ thì diễn ra mỗi ngày.
Cây rìu, gánh rau, và một kỹ năng kiếm tiền
Ngày cầm rìu lên, con bé là tôi không nghĩ gì lớn lao. Chỉ nghĩ: việc này cần xong, và mình làm được.
Nhưng chính cái động tác thôi chờ — tự làm đó đã thành phản xạ sống của tôi:
Gánh rau ế? Không ngồi khóc chờ khách thương. Tôi học cách hỏi khách “cô định nấu món gì?” để tư vấn, và gánh rau hết ế. Nhà nợ hơn 400 triệu, chồng tai nạn nằm nhà? Không chờ vận may. Tôi lấy 1 triệu đồng tiền mừng tuổi làm vốn, bắt đầu bán hàng online sau giờ làm.
Và ở mỗi khúc quanh ấy, tôi nhận ra một điều càng ngày càng rõ: lòng tự chủ cần một chỗ đứng vật chất. Đó là một kỹ năng kiếm ra tiền bằng chính sức mình.
Điều tôi nhận ra sau mỗi khúc quanh
Không cần vốn lớn. Không cần bằng cấp lộng lẫy. Chỉ cần một kỹ năng mình tự học được, tự làm được, không ai lấy đi được. Với mẹ tôi là gánh rau. Với tôi là bán hàng. Với bạn, có thể là một thứ khác.
Có một bài học nhỏ khác từ những năm chẻ củi, nấu cám một mình: không có ai đứng sau lưng kiểm tra xem tôi làm đúng hay sai — bánh than nặn to quá dễ vỡ, cám khuấy không đều dễ khê, tất cả hậu quả tôi tự gánh, tự sửa. Sau này lớn lên đi làm quản lý chất lượng và phát triển sản phẩm, rồi tự vận hành kho hàng, tôi vẫn giữ nguyên phản xạ ấy — giờ tôi hay nói với chính mình và với đội của mình một câu:
“Không kiểm tra lại thì chịu.”
Sáu chữ đó, tôi học không phải từ trường lớp nào, mà từ những buổi chiều một mình bên nồi cám 100 lít.
Tự chủ kinh tế không có nghĩa là giàu. Nó có nghĩa là: khi cuộc đời trở mặt, mình có cách tự đứng dậy mà không phải ngửa tay chờ ai.
Và tin vui là: kỹ năng thì học được, ở bất kỳ đâu, bằng con mắt quan sát. Tôi học bán hàng không qua trường lớp nào. Tôi học ngoài chợ, bằng cách nhìn các cô các bác bán đắt hàng. Họ chào khách ra sao, hỏi han thế nào, xếp mớ rau kiểu gì cho bắt mắt — tôi để tâm học cả. Nhìn, thử, sai, sửa. Cái trường học ấy miễn phí và mở cửa cho mọi phụ nữ — chỉ thu học phí bằng sự để tâm.
Từ đống củi đến kho hàng — và cách tôi kể lại chuyện bố
Từ 1 triệu đồng năm 2018, tôi đi từng bước. Bán online sau giờ làm. Ba năm sau, tôi nghỉ hẳn công việc 10 năm ở công ty điện tử và lập kho sỉ An Khánh. Hôm nay, tôi đã giúp hơn 400 khách hàng của kho bắt đầu bán hàng từ 0 vốn và 0 kinh nghiệm. Nợ trả xong. Và điều tôi quý nhất: tôi được ngồi đây, viết những dòng này cho bạn, bằng thời gian do chính mình làm chủ.
Đó là kết quả của hơn hai mươi năm tích từng viên gạch. Tôi nói rõ vậy, vì tôi không muốn bạn tưởng có con đường tắt nào ở đây.
Mẹ tôi — người đứng sau chữ “tự chủ”
Và tôi phải kể thêm về mẹ — người đứng sau toàn bộ chữ “tự chủ” của tôi.
Mẹ tôi là người phụ nữ tần tảo nhất tôi biết: một tay trồng rau, cấy lúa, nuôi lợn gà, gánh rau ra chợ nuôi hai chị em tôi ăn học. Mẹ chưa từng dạy tôi lý thuyết nào về tự chủ kinh tế. Mẹ chỉ sống nó, mỗi ngày, bằng đôi vai của mình.
Nhưng cũng chính vì chứng kiến mẹ, tôi mang theo một nỗi day dứt: giá như ngày đó mẹ có thêm lựa chọn. Giá như những người phụ nữ như mẹ không phải gồng một mình theo cách cực nhọc đến thế. Nỗi bất lực của đứa con từng không giúp được gì cho mẹ, tôi chuyển nó thành việc mình làm hôm nay — đồng hành với những chị em giống mẹ tôi, và giống chính tôi ngày trước. Đó là lý do bạn đang đọc bài viết này.
Và bài học từ bố
Còn chuyện bố tôi? Bố mất năm 2020.
Tôi từng có nhiều năm không nhắc về bố. Thời sinh viên, một chị cùng phòng nhận xét: “Em kể về mẹ rất nhiều mà chưa bao giờ kể về bố.” Câu nói ấy đúng đến mức tôi im lặng.
Phải rất lâu sau, tôi mới đủ lớn để kể lại câu chuyện về bố theo một cách khác — không phải để tô hồng quá khứ, mà để chọn lấy phần quá khứ giúp mình đi tiếp: nhờ bố tôi mà tôi đã mạnh mẽ, độc lập, không từ bỏ cuộc sống và không ngừng hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Đống củi ấy, hoá ra, là món quà đầu tiên bố để lại cho tôi. Chỉ là nó được gói bằng một lớp giấy xù xì mà tôi cần mấy chục năm mới mở ra được.
Nếu bạn đang chờ ai đó thay đổi
Tôi viết phần này cho những chị em đang ở đúng chỗ tôi và mẹ tôi từng đứng — cuộc sống bí bách, kinh tế phụ thuộc, và ngày ngày hy vọng “người ấy” sẽ khác đi:
- Ngừng đặt hạnh phúc của mình làm phần thưởng cho sự thay đổi của người khác. Người ta có thể đổi, có thể không — nhưng đời bạn không thể là con tin của điều đó.
- Bắt đầu từ một kỹ năng, không phải một số vốn. Tôi bắt đầu bằng thứ mình biết từ gánh rau của mẹ: bán hàng. Kỹ năng ở lại với mình mãi, tiền vốn thì có thể mất.
- Làm việc nhỏ nhất có thể làm ngay hôm nay. Ngày xưa là một khúc củi. Năm 2018 là một bài đăng bán măng tây. Đừng coi thường những khởi đầu bé — chúng chỉ bé ở kích thước, không bé ở ý nghĩa.
- Tự chủ không có nghĩa là đơn độc. Tôi vẫn nhận 3 triệu đồng của bố chồng, vẫn dựa vào chồng, vào mẹ. Khác biệt ở chỗ: mình dựa để đi nhanh hơn, không phải dựa để khỏi phải đi.
- Nếu bạn muốn bắt đầu mà chưa biết từ đâu — tôi đã viết cuốn “Khởi Nghiệp Bán Hàng Từ Con Số 0” dành riêng cho những chị em bắt đầu trong lúc khó khăn nhất, tải miễn phí tại đây. Coi như tôi chẻ giúp bạn khúc củi đầu tiên.
Hỏi nhanh — đáp thật
Tôi ở nhà chăm con nhiều năm rồi, giờ mới bắt đầu có muộn không?
Tôi bắt đầu bán hàng online năm 29 tuổi, khi đang nợ hơn 400 triệu và có con nhỏ — và đó vẫn chưa phải người bắt đầu muộn nhất tôi từng gặp. Những năm ở nhà chăm con không phải khoảng trống: bạn hiểu chi tiêu gia đình, hiểu mẹ bỉm cần gì, quen mặc cả từng nghìn — đó đều là vốn liếng của nghề bán hàng. Muộn duy nhất là không bắt đầu.
Chồng không muốn vợ kinh doanh thì sao?
Đừng biến nó thành cuộc chiến đúng — sai. Phần lớn sự phản đối là nỗi lo mặc áo khác: sợ vợ mất vốn, sợ nhà cửa con cái xáo trộn. Hãy bắt đầu ở quy mô mà nỗi lo ấy không còn chỗ đứng — vốn nhỏ, không ảnh hưởng giờ cơm giấc ngủ của con — rồi để kết quả nói chuyện. Chuyện nhà tôi từng đi qua đúng chỗ này, tôi kể kỹ trong bài khởi nghiệp khi gia đình phản đối.
Không có đồng vốn nào trong tay thì tự chủ kiểu gì?
Bắt đầu từ kỹ năng, vì kỹ năng học được bằng thời gian, không phải bằng tiền: học cách viết một bài bán hàng, cách trò chuyện với khách, cách chọn một món hàng người ta cần. Khi kỹ năng có rồi, số vốn cần đến nhỏ hơn bạn nghĩ rất nhiều — tôi đã bắt đầu với 1 triệu đồng và cách “có khách đặt mới đi lấy hàng”. Tiền ít là khó khăn thật, nhưng nó không phải bức tường — nó chỉ là cái cớ dễ vin nhất.
Mỗi người phụ nữ, tôi tin, đều có một “đống củi” của riêng mình — cái việc mình đang chờ ai đó làm hộ, cái thay đổi mình đang chờ ai đó mang tới.
Câu hỏi không phải là bao giờ người ta làm. Câu hỏi là: bao giờ mình cầm rìu lên?
(Và nếu bạn cần thêm một cú hích, đọc thử bài này của tôi: đừng chết ở tuổi 25 và chờ đến năm 75 tuổi mới đem chôn.)
Về tác giả: Tôi là Phan Duyên — chủ kho sỉ gia dụng An Khánh (Bắc Giang), người đồng hành khởi nghiệp cùng chị em phụ nữ. Tôi lớn lên bên gánh rau của mẹ ở Bắc Giang, làm 10 năm quản lý chất lượng và phát triển sản phẩm (nghiên cứu & phát triển sản phẩm) tại các công ty điện tử, khởi nghiệp online năm 2018 khi nhà đang gánh nợ hơn 400 triệu. Sứ mệnh của tôi: giúp những phụ nữ giống mẹ tôi — và giống chính tôi ngày trước — có lựa chọn tự chủ kinh tế. Đọc hành trình đầy đủ tại bài Phan Duyên là ai.
Cấu trúc kể chuyện trong bài tham khảo khung 7 thành phần của Phạm Thành Long.