Có một đơn hàng về kho tôi.
Thợ của tôi đếm, rồi báo: “Chị ơi, thừa 10 cái.”
Tôi hỏi lại: “Chắc chưa? Đếm kỹ lại giúp chị.” Thợ bảo đã kiểm ba lần. Chắc chắn thừa.
Vậy là tôi nhắn cho nhà cung cấp: bên em gửi thừa cho chị 10 cái, chị trả thêm tiền.
Bạn ấy ngơ ngác. Bảo không thừa đâu chị.
Nhưng tôi cứ chuyển khoản. Và bạn ấy vẫn nhận.
Hai tuần sau, lô hàng ấy bán hết. Tôi ngồi đối soát lại và lạnh người: không hề thừa cái nào cả. Thợ tôi đếm sai. Số hàng thực nhận đúng bằng đơn. Tức là tôi vừa trả tiền cho món hàng tôi không hề nhận.
Tôi nhắn lại. Bạn ấy bảo lâu quá rồi, camera mất rồi, em cũng không rõ nữa.
Rồi bạn ấy nói:
“Hay là em trừ cho chị một nửa tiền.”
Và tôi từ chối.
Đây là bài học về trung thực trong kinh doanh mà tôi đã trả bằng tiền thật.
Trung thực trong kinh doanh: vì sao tôi không nhận một nửa?
Chỗ này chắc bạn thấy tôi hâm.
Mất trắng thì tiếc. Người ta chìa ra một nửa, cầm lấy là bớt đau được một nửa. Có gì phải nghĩ?
Nhưng tôi không cầm.
Vì tôi có đọc được ở đâu đó một câu, và nó ở lại trong đầu tôi từ bấy đến giờ:
Một nửa chiếc bánh mì vẫn là bánh mì. Nhưng một nửa sự thật thì không phải sự thật.
Câu ấy không phải của tôi. Nhưng nó nói hộ tôi cái điều mà bao năm tôi không gọi thành lời được.
Bạn thấy không — cái một nửa kia nghe rất phải chăng. Vì trong đầu ai cũng nghĩ đang chia đôi tiền. Mà tiền thì chia đôi được thật: một nửa số tiền vẫn là tiền, vẫn tiêu được.
Nhưng thứ đang được đem ra cưa đôi ở đó không phải tiền.
Là sự thật.
Nếu bạn ấy thật sự đã nhận thừa tiền của tôi, thì bạn ấy phải trả tôi đủ, chứ không phải một nửa. Còn nếu bạn ấy không hề nhận thừa, thì bạn ấy chẳng nợ tôi đồng nào, và tôi cầm một nửa ấy là tôi lấy tiền oan của bạn ấy.
Sự thật chỉ có thể là một trong hai. Nó không nằm ở giữa. Cắt nó ra làm đôi thì nó không thành hai nửa sự thật — nó chết, chẳng còn là gì nữa.
Cầm một nửa nghĩa là hai bên bắt tay nhau thoả thuận rằng thôi, mình không cần biết sự thật là gì nữa, cưa đôi cho xong chuyện. Nó dễ chịu thật. Nhưng nó là cách người ta mua sự dễ chịu bằng chính cái tính thật thà của mình.
Còn phần lỗi của nhà tôi, tôi nhận đủ: người đếm sai là thợ nhà tôi, và người quyết định chuyển tiền dựa trên lời báo đó là tôi. Không ai bắt tôi chuyển cả.
Nên tôi không đòi thêm lần nữa. Tôi làm một việc khác: quay về siết lại quy trình của mình. Tôi nhắn thợ kiểm hàng chuẩn hơn. Tôi yêu cầu ai kiểm thì người đó chịu trách nhiệm với con số mình báo. Và từ đó, mọi số liệu lệch — thừa hay thiếu — tôi đều xử lý cẩn thận hơn gấp nhiều lần.
Mất tiền mà mua được một lỗ hổng trong hệ thống của mình, tôi nghĩ vẫn còn rẻ.
Và từ sau lần ấy, tôi không lấy mã hàng đó của nhà ấy nữa.
Tôi không nhắn một câu trách móc nào. Không kể xấu ai. Không đòi thêm lần thứ hai. Tôi chỉ lặng lẽ thôi.
Vì trong nghề này, có những chuyện bạn không cần cãi nhau mới hiểu. Người ta cư xử thế nào khi có tiền lẫn vào giữa — đó là câu trả lời rồi. Không cần ai phải thừa nhận điều gì cả.
Không trách. Nhưng cũng không quay lại. Hai chuyện đó không mâu thuẫn nhau.
Nhà cung cấp gửi thừa hàng: vì sao tôi không giữ lại?
Đây mới là phần tôi muốn nói với bạn.
Lúc thợ báo “thừa 10 cái”, tôi có một lựa chọn rất dễ: im lặng. Cứ tin lời thợ là hàng thừa thật, giữ lại không nói gì. Mười món ấy coi như vào kho tôi, bán ra thành tiền của tôi. Không ai phát hiện. Không ai trách.
Nhưng tôi không làm được. Không phải vì tôi cao thượng gì. Mà vì trong đầu tôi luôn có một câu, mộc mạc thôi, học từ đời sống chứ chẳng phải từ sách vở nào:
Cái cây xanh xanh thì lá cũng xanh. Lấy tiền của người khác là gánh nghiệp cho người khác.
Cái gốc mình thế nào thì cái ngọn mình ra thế ấy. Đồng tiền không phải của mình mà mình cầm, nó không nằm yên trong ví đâu — nó kéo theo cả cái phần trách nhiệm mà lẽ ra người khác phải gánh.
Và đây là chuyện thường xuyên, không phải một lần:
- Có nhà cung cấp — người rất khó tính, tôi phải mất hai năm mới nói chuyện được với họ — nhiều lần thợ bên ấy gửi thừa hàng cho tôi. Lần nào tôi cũng báo lại. Mã nào tôi bán được thì tôi xin bán hộ rồi trả tiền, mã nào không hợp tệp khách của tôi thì tôi trả về. Không giữ.
- Có bạn hàng ghi đơn bằng tay, không dùng phần mềm. Có lần bạn ấy gửi hàng mà quên ghi đơn, quên tính tiền. Tôi nhắn lại: em ơi, đơn này em chưa tính tiền chị.
- Nhà xe trả nhầm hàng của người khác sang nhà tôi — chuyện này xảy ra mấy lần rồi. Mỗi thùng, tuỳ mặt hàng, cũng phải vài triệu. Lần nào tôi cũng trả lại.
Ngay hôm qua thôi, xe lại trả nhầm một bọc hàng vào nhà tôi. Tôi chẳng biết của ai. Tôi để nguyên đấy, không mở. Hôm nay có người nhắn hỏi, tôi trả lời luôn: vẫn còn đây em.
Chẳng có lần nào tôi phải đắn đo lâu cả. Vì thật ra không có gì để đắn đo.
Cái làm tôi không cầm được — không phải đạo đức kinh doanh
Nếu bạn hỏi vì sao tôi không giữ mấy thùng hàng ấy, câu trả lời của tôi không cao siêu gì đâu.
Tôi chỉ nghĩ đơn giản thế này:
Người ta mất thì người ta phải đền. Mình lấy, là mình ăn cả vào phần của con người ta.
Đấy. Chỉ vậy thôi.
Cái thùng hàng ấy, nếu tôi giữ, nó không tự bốc hơi. Nó thành một khoản người ta phải bỏ tiền túi ra đền. Mà tiền túi của một người bán hàng là tiền học của con họ, tiền chợ của nhà họ.
Tôi không nhìn thấy cái thùng hàng. Tôi nhìn thấy đứa trẻ ở đầu bên kia.
Và khi bạn đã trót nhìn thấy điều đó rồi, thì không cầm được nữa. Không phải vì bạn cao thượng. Chỉ là bạn hết đường tự lừa mình.
Tôi hay nói với mọi người một câu, cũng là cách sống của tôi:
Tôi không giúp được ai thì thôi, chứ tôi không dối trá được. Tôi luôn chọn cách nào làm mình thanh thản nhất.
Nghe thì tưởng là đạo đức. Thật ra nó ích kỷ lắm — tôi chọn thanh thản cho tôi. Vì tôi biết rõ: cầm cái không phải của mình thì được vài triệu, nhưng mất những đêm ngủ ngon. Mà tôi thì làm nghề này bằng đầu óc, tôi cần ngủ được.
Cái giá của trung thực trong kinh doanh — tôi nói thẳng
Tôi không muốn kể chuyện này theo kiểu “cứ tử tế rồi trời sẽ trả công”. Đời không sạch sẽ như vậy, và tôi cũng không muốn bán cho bạn một câu chuyện cổ tích.
Sự thật là: trung thực trong kinh doanh có giá của nó.
Chỗ tiền kia là tiền thật, mất thật, không đòi lại được. Có món hàng tôi nhận giúp một nhà cung cấp đẩy hàng tồn, đẩy xong tôi lỗ vốn — nhưng tôi vẫn làm, vì có qua có lại. Đây không phải những khoản “đầu tư sinh lời”. Đây là mất tiền. Chấm hết.
Nếu ai đó nói với bạn rằng tử tế trong kinh doanh luôn được đền đáp bằng tiền, ngay lập tức và tương xứng — người đó đang bán cho bạn một thứ gì đấy.
Nhưng có một thứ khác, không nằm trong sổ sách, mà tôi nhận được:
Uy tín trong kinh doanh: trung thực khiến người ta nể
Sau nhiều năm, tôi nhìn lại và thấy rõ một điều.
Cái nhà cung cấp “khó tính” ấy — người từng không thèm báo giá cho tôi suốt hai năm — bây giờ là mối làm ăn rất tốt của tôi. Họ tâm sự với tôi cả chuyện xây được nhà mới, mua được xe. Hàng của họ có vấn đề, tôi nói thẳng để họ đừng nhập thêm mà mất khách. Họ có hàng ế, họ nhờ tôi đẩy giúp.
Nhiều nhà cung cấp bảo tôi: “Chị cứ lấy hàng đi, em cho nợ.”
Còn với chị em lấy hàng của tôi, tôi cho lấy từ một sản phẩm cũng được, không phải ôm hàng, không phải chôn vốn — vì tôi biết rõ cảm giác cầm trong tay đồng vốn cuối cùng là thế nào. Đến giờ đã có hơn 400 chị em khởi nghiệp cùng tôi theo cách ấy: không vốn lớn, không kinh nghiệm, không ôm hàng.
Không ai trong số họ nể tôi vì tôi giỏi. Tôi tin họ tin tôi vì một lý do đơn giản hơn nhiều:
Trung thực khiến người ta phải nể. Sòng phẳng khiến người ta tin tưởng.
Người đàng hoàng ở đâu cũng nhận ra nhau. Và trong nghề buôn bán, cái người ta đem ra cân đo nhau, cuối cùng, không phải giá rẻ hơn được mấy nghìn.
Còn chuyện tôi bị xử tệ thì sao?
Có chứ. Tôi cũng từng ở đầu bên kia.
Hồi mới bán gia dụng, chồng tôi đi lấy hàng hộ (chân anh vừa liền sau tai nạn, chưa hồi phục hẳn). Vì tin tưởng nên anh không kiểm số lượng. Giao cho khách xong mới phát hiện thiếu một sản phẩm 180.000 đồng — gần nửa ngày lương của tôi lúc đó. Tôi liên hệ chủ kho, xin họ kiểm tra camera và hỏi lại nhân viên. Tôi nhận được đúng một câu:
“Không kiểm tra lại thì chịu.”
Lần khác, tôi lấy một bộ bình nước về giao khách, đếm đủ số sản phẩm rồi mới về. Đến nơi mới biết thiếu một chiếc cốc trong bộ. Kho cũng không chịu trách nhiệm.
Hai vợ chồng ấm ức cả ngày. Nhưng bạn biết tôi làm gì với sự ấm ức ấy không?
Tôi mang nó vào kho của mình. Khi lập kho An Khánh, tôi đưa vào quy trình kiểm hai lần — nhân viên kho và nhân viên xuất hàng đều phải kiểm số lượng lẫn chất lượng — và lắp camera tại khu vực giao hàng.
Không phải để bắt lỗi ai. Mà để không một chị em nào lấy hàng của tôi phải nghe câu “không kiểm tra lại thì chịu” như tôi ngày ấy.
Người từng bị xử tệ có hai lựa chọn: xử tệ lại người sau, hoặc làm cho người sau không phải chịu như mình. Tôi chọn cái thứ hai. Không phải vì tôi tốt — mà vì tôi nhớ cảm giác đó quá rõ.
Hỏi nhanh — đáp thật
Trung thực thì có bị người ta lợi dụng không?
Có. Nên trung thực phải đi kèm ranh giới, chứ không phải đi kèm sự cả nể. Với nhà cung cấp biết điều, tôi sẵn sàng chịu thiệt đôi lúc để giữ mối lâu dài. Nhưng với người lạm dụng lòng tin của tôi nhiều lần, tôi cắt dứt khoát, không dây dưa. Tử tế không có nghĩa là không biết nói không. Hai chuyện đó khác nhau hoàn toàn.
Buôn bán nhỏ, lãi có vài nghìn một món, giữ chút hàng thừa thì ai biết?
Không ai biết thật. Nhưng bạn biết. Và cái nghề này bạn định làm mấy chục năm, với những người bạn sẽ gặp lại hàng tuần. Mỗi lần bạn giữ một thứ không phải của mình, bạn không mất tiền — bạn mất một chút cái quyền được nhìn thẳng vào mắt người ta. Đến lúc cần người ta cho nợ, cần người ta để lại hàng hiếm, cần người ta bênh mình một câu, bạn sẽ hiểu cái vài nghìn ấy đắt cỡ nào.
Tôi mới bắt đầu, chưa có gì trong tay, lấy gì để người ta tin?
Đúng cái tôi từng có: không gì cả. Tôi bắt đầu bán hàng năm 2018 với đúng 1 triệu đồng tiền mừng tuổi để dành, đang gánh khoản nợ hơn 400 triệu. Tôi không có vốn, không có kho, không có ai bảo lãnh. Thứ duy nhất tôi có là cách tôi cư xử trong từng đơn hàng nhỏ nhất — báo lại khi thừa, trả tiền ngay khi nhận, nói thật khi hàng có lỗi. Uy tín không phải thứ bạn có trước rồi mới đi buôn. Nó là thứ được cộng dồn từ những việc rất nhỏ, mà mỗi việc nhỏ ấy đều miễn phí với người mới.
Điều tôi dạy con trai mình
Có một chuyện tôi chưa kể với bạn.
Cái bọc hàng nhà xe trả nhầm hôm qua ấy — nó là hàng của chính người trong câu chuyện ở đầu bài.
Đúng người đó. Người đã cầm số tiền mà tôi không hề nợ.
Và tôi vẫn để nguyên bọc hàng, không mở. Vừa được hỏi là tôi trả lời luôn: vẫn còn đây.
Tôi không phải nghĩ ngợi một giây nào cả. Nhưng chắc bạn thì đang nghĩ: sao chị hâm thế? Người ta xử mình như vậy mà mình còn tử tế làm gì?
Câu trả lời nằm ở điều tôi vẫn dạy con trai mình:
“Người ta đối xử tệ với con, con ghét người ta — được. Nhưng con không thể đối xử lại với người ta theo cách người ta đã đối xử với con. Vì như vậy con sẽ bằng họ, giống hệt họ, chẳng có gì hơn họ cả.”
Tôi không dạy con phải tha thứ. Tôi không bắt con phải yêu thương người đã làm con đau. Ghét thì cứ ghét — đó là cảm xúc thật, giả vờ làm gì.
Tôi chỉ nói với con rằng: trả đũa là tự hạ mình xuống ngang bằng người ta.
Người ta cầm cái không phải của họ. Mình mà cũng cầm cái không phải của mình, thì mình với họ có khác gì nhau? Lúc ấy mình lấy tư cách gì mà buồn về họ nữa?
Nên tôi dạy con lấy đức báo oán.
Và tôi hiểu một điều: trẻ con không học cái mình nói. Nó học cái mình làm.
Tôi có thể ngồi giảng cho con cả buổi tối. Nhưng nếu hôm qua tôi giữ cái bọc hàng ấy lại — chỉ một lần thôi — thì tất cả những gì tôi dạy con bấy lâu nay thành ra vô nghĩa hết.
Con tôi không đứng đấy nhìn. Nó chẳng biết gì về cái bọc hàng cả.
Nhưng tôi biết. Và thế là đủ.
—
Chỗ tiền ấy, nếu tính ra, không lớn.
Nhưng mỗi lần nhớ lại, tôi thấy mình không tiếc. Vì thứ tôi giữ được sau vụ đó đắt hơn nhiều: tôi vẫn là người mà thợ dám báo cáo con số thật, mà chị em dám giao đồng vốn ít ỏi cuối cùng của họ, mà con trai tôi có thể nhìn vào.
Trong kinh doanh, người ta hay hỏi nhau lãi bao nhiêu phần trăm.
Còn tôi, tôi nghĩ câu hỏi thật ra là: cái cây của bạn, gốc nó màu gì?
Vì cái cây xanh xanh thì lá cũng xanh. Và cái gốc ấy, bạn không trồng cho mình.
Bạn trồng cho đứa trẻ đang đứng nhìn bạn.
Nếu bạn cũng muốn buôn bán tử tế mà vẫn sống được
Có người bảo tôi thật thà thế thì bán hàng sao nổi. Tôi làm nghề này tám năm, chưa nợ tiền hàng ai bao giờ, và hơn 400 chị em đã khởi nghiệp cùng tôi mà không vốn lớn, không kinh nghiệm, không phải ôm hàng. Tôi tin là sống được — thậm chí sống lâu hơn.
Chặng đường ấy tôi viết lại hết trong cuốn “Con Đường Từ Nợ 400 Triệu Đến Ngày Tự Chủ” — từ hồi nhà tôi gánh nợ hơn 400 triệu cho tới ngày tự chủ được.
Tôi tặng bạn, không kèm điều kiện gì cả.
—
Về tác giả: Tôi là Phan Duyên — chủ kho sỉ gia dụng An Khánh (Bắc Giang), người đồng hành khởi nghiệp cùng chị em phụ nữ. Tôi lớn lên bên gánh rau của mẹ ở Bắc Giang, làm 10 năm quản lý chất lượng và phát triển sản phẩm tại các công ty điện tử, khởi nghiệp online năm 2018 khi nhà đang gánh nợ hơn 400 triệu. Sứ mệnh của tôi: giúp những phụ nữ giống mẹ tôi — và giống chính tôi ngày trước — có lựa chọn tự chủ kinh tế. Đọc hành trình đầy đủ tại bài Phan Duyên là ai.